Każde forum ma swoje legendy. W Forum Dyskusyjnym Domowych Winiarzy jedną z najtrwalszych jest wątek o winie ryżowym, znanym po prostu jako „Ryżowe wg Skrzycha”. Przepis, podpisany nickiem jednego z forumowiczów, przez lata obrastał komentarzami, pytaniami, zdjęciami gąsiorów i relacjami z degustacji. Kolejni użytkownicy nastawiali go po raz pierwszy, wracali po roku z wrażeniami, proponowali poprawki, sprzeczali się o płukanie ryżu i o to, ile tygodni trzymać go w nastawie. W ten sposób powstał przepis, który bardziej niż do jednej osoby należy dziś do całej społeczności.
Ten tekst, opublikowany 11 sierpnia 2015 roku, jest próbą zebrania tej wspólnej wiedzy w jednym miejscu. Nie jest wiernym cytatem żadnego pojedynczego posta, tylko interpretacją – tak, jak „ryżowe” najczęściej robiono i opisywano na forum. Proporcje są typowe, a nie jedyne słuszne. Jeśli w archiwalnych wątkach forum znajdziesz wersję, która różni się o kilkaset gramów cukru czy kilka dni maceracji – to nic dziwnego. Tak właśnie działa żywy, forumowy przepis.
Ryż znalazł się zresztą na liście surowców już w klasycznym podręczniku „Domowy Wyrób Win”, obok rodzynek, słodu, zboża i ziemniaków – w grupie surowców nietypowych, z których da się zrobić wino, choć nie są owocami. Forum tchnęło w ten przepis nowe życie i uczyniło z niego coś w rodzaju sprawdzianu cierpliwości dla początkujących winiarzy.
Czym jest – i czym nie jest – wino ryżowe
Warto od razu rozwiać jedno nieporozumienie. Forumowe „ryżowe” nie ma wiele wspólnego z japońskim sake. W sake skrobia ryżowa jest rozkładana na cukry przez pleśń koji, a dopiero potem fermentowana przez drożdże – to proces bliższy piwowarstwu niż winiarstwu. Zwykłe drożdże winiarskie nie potrafią rozłożyć skrobi, więc w naszym winie ryż nie jest głównym źródłem cukru. Alkohol powstaje przede wszystkim z cukru dodanego i z rodzynek, a ryż oddaje do nastawu aromat, trochę ekstraktu, ciało i – niestety – trochę skrobi, która potrafi potem sprawić kłopoty z klarownością.
Efekt jest jednak wyjątkowy. Dobrze zrobione i wyleżakowane ryżowe ma złoty lub bursztynowy kolor, pełne, oleiste ciało i aromat, który degustatorzy porównują do wytrawnego sherry, madery albo starych win tokajskich: orzechy, suszone owoce, miód, odrobina chleba. To dlatego wino tak szybko zdobyło status kultowego – z najtańszych składników kuchennych powstaje trunek, który potrafi zaskoczyć nawet bywalca winnic.
Po co w nim rodzynki, kwasek i pożywka
Skoro ryż daje głównie aromat i ciało, reszta składników musi zbudować wino od podstaw – bardzo podobnie jak w winach kwiatowych. Rodzynki to w tym przepisie cichy bohater. Wnoszą garbniki, bez których wino byłoby płaskie i trudno by się klarowało, trochę cukru i kwasów, a przede wszystkim składniki odżywcze dla drożdży oraz wyraźny, „winny” charakter. Bez rodzynek ryżowe przypominałoby raczej słodki, alkoholowy kleik niż wino. Wiele osób uważa, że to właśnie połączenie ryżu z rodzynkami daje te słynne nuty sherry.
Kwasek cytrynowy pełni podwójną rolę. Po pierwsze nadaje winu świeżość – ryżowe bez kwasu byłoby mdłe i ciężkie. Po drugie obniża pH nastawu, a kwaśne środowisko chroni długą fermentację przed bakteriami. Ilość 20–30 g na 10 litrów to typowy zakres; przy wersjach z cytrusami część kwasku zastępuje się sokiem z cytryn. Pożywka natomiast jest w tym przepisie niezbędna, bo woda z cukrem, ryżem i odrobiną rodzynek to dla drożdży bardzo uboga dieta. Bez niej fermentacja ciągnie się miesiącami, staje przed końcem albo wydziela zapach siarkowodoru. Dobrze jest podzielić pożywkę na dwie porcje: przy nastawie i przy drugim dosładzaniu.
I wreszcie drożdże. Forumowicze najczęściej sięgali po mocne szczepy do win deserowych – tokaj, maderę, porto – albo po uniwersalne drożdże winiarskie o wysokiej tolerancji alkoholu. Każdy szczep da nieco inny efekt, co jest kolejnym powodem, dla którego dwa ryżowe z tego samego przepisu potrafią smakować zupełnie inaczej.
Metoda – jak to się robi
Sercem przepisu jest długa maceracja z fermentacją na ryżu. Ryż i posiekane rodzynki trafiają do gąsiora razem z częścią cukru, kwaskiem, pożywką, wodą i aktywną matką drożdżową. Przez kolejne tygodnie wino fermentuje „na ryżu”, a ziarna powoli oddają do nastawu to, co mają najcenniejszego. Większość forumowiczów trzymała ryż w nastawie od trzech do sześciu tygodni, niektórzy dłużej. Potem wino ściąga się znad ryżu, odcedza, dosładza ostatnimi porcjami cukru i zostawia do cichej fermentacji, klarowania i bardzo długiego dojrzewania.
Ryż płukać czy nie płukać? To jeden z odwiecznych sporów forum. Zwolennicy płukania twierdzą, że usuwa się w ten sposób sporo pyłu skrobiowego i wino lepiej się klaruje. Przeciwnicy – że płukany ryż daje wino uboższe w smaku. Kompromis, który wielu stosowało, to jedno szybkie przepłukanie zimną wodą na sicie, bez długiego moczenia. Ryż dajemy surowy – gotowany zamieniłby nastaw w kleik, który praktycznie nie daje się sklarować.
Cukier dodajemy na raty, bo przy 2,5–3 kg na 10 litrów wsypanie wszystkiego naraz zahamowałoby drożdże. Typowy rytm to: około 1 kg przy nastawie, potem po 0,5–0,7 kg co 5–7 dni, zawsze rozpuszczone w niewielkiej ilości odlanego wina. Ostatnią porcję wielu dodawało już po oddzieleniu ryżu, w trakcie fermentacji cichej. Mocne drożdże winiarskie potrafią dojść do 16–17% alkoholu, więc wino kończy fermentację na granicy wina deserowego.
Kluczowa jest temperatura: 18–22°C w fazie burzliwej. Zbyt zimne ryżowe fermentuje latami, zbyt ciepłe może wydzielać nieprzyjemne zapachy. Gąsior napełniamy najwyżej do trzech czwartych, bo ryż i rodzynki wypływają z pianą i mogą zatkać rurkę fermentacyjną – zdarzały się na forum zdjęcia sufitów, które to potwierdzały. Codzienne delikatne zakołysanie gąsiorem pomaga zatopić ryż i rodzynki i zapobiega pleśnieniu „kapelusza” na powierzchni.
Zlewanie, klarowanie, cierpliwość
Po oddzieleniu ryżu wino jest zwykle mętne, mleczne i na tym etapie – nie ma co ukrywać – niezbyt apetyczne. To normalne. Gąsior zamykamy rurką, przenosimy w chłodniejsze miejsce i czekamy. Pierwsze zlewanie znad osadu wężykiem robimy po kilku tygodniach, gdy na dnie zbierze się gruba warstwa drożdży i skrobi. Kolejne – co dwa–trzy miesiące. Przy każdym zlewaniu wino jest odrobinę jaśniejsze, a jego zapach przesuwa się od drożdżowego i surowego w stronę orzechów i suszonych owoców.
Ryżowe to wino, które nagradza cierpliwość jak mało które. Po pół roku jest pijalne, po roku dobre, po dwóch latach – według wielu forumowiczów – dopiero pokazuje, dlaczego zyskało taką sławę. Część osób trzymała butelki jeszcze dłużej i zgodnie twierdziła, że nie żałowała. Na etapie dojrzewania wino można przechowywać w gąsiorze z rurką lub już w butelkach, pod warunkiem że jest całkowicie sklarowane i stabilne.
Jak zmienia się ryżowe w czasie – notatki z gąsiora
Jednym z uroków tego wątku było to, że forumowicze opisywali swoje nastawy etapami, miesiąc po miesiącu. Z tych relacji wyłania się dość powtarzalny obraz, który warto znać, żeby nie wpaść w panikę i nie wylać wina, zanim pokaże swoje możliwości.
Pierwsze dni. Fermentacja startuje zwykle w ciągu doby od dodania matki drożdżowej. Ryż i rodzynki unoszą się na powierzchni, piana jest gęsta i jasna, w pomieszczeniu czuć drożdże i coś na kształt świeżego chleba. Rurka bulgocze bez przerwy.
Pierwszy miesiąc. Kolejne porcje cukru podtrzymują pracę drożdży. Ryż powoli opada na dno, rodzynki pęcznieją i bledną. Nastaw ma kolor mlecznobiały lub lekko słomkowy, a w smaku jest drożdżowy, słodki i dość ostry. To moment, w którym najwięcej początkujących pyta, czy „tak ma być” – i odpowiedź prawie zawsze brzmi: tak.
Drugi i trzeci miesiąc. Po oddzieleniu ryżu wino fermentuje już spokojnie. Na dnie gromadzi się jasny, puszysty osad – mieszanina drożdży i skrobi. Po pierwszym zlaniu wino zaczyna mieć wyraźnie złocisty odcień, a zapach przesuwa się od drożdży w stronę rodzynek i miodu.
Pół roku. Wino jest zwykle już klarowne lub prawie klarowne. Smakuje mocno, czasem jeszcze trochę alkoholowo i „surowo”, ale pojawiają się pierwsze nuty orzechowe. Wielu forumowiczów w tym momencie rozlewało część do butelek, a resztę zostawiało w gąsiorze, by porównać, jak dojrzewa w obu naczyniach.
Rok i dłużej. Kolor ciemnieje w stronę bursztynu, alkohol się „wtapia”, ciało staje się gładkie, a aromat złożony: suszone owoce, orzechy laskowe, miód, czasem lekka nuta karmelu. To ten etap, od którego pochodzą najbardziej entuzjastyczne relacje z wątku – i porównania do wytrawnego sherry czy starej madery.
Błędy pierwszego nastawu
Przy ryżowym powtarza się kilka typowych potknięć. Pierwsze to gotowanie ryżu „żeby lepiej oddał smak”. Efekt: kleisty nastaw, ogromna ilość skrobi w winie i mętność, której nie da się pokonać nawet po kilku latach. Ryż dajemy surowy. Drugie to drożdże piekarskie – dają wino słabe, mętne i o wyraźnym posmaku drożdży, który nie znika z czasem. Potrzebne są drożdże winiarskie, najlepiej szczep do win mocnych.
Trzecie to cały cukier na raz. Przy 2,5–3 kg cukru na 10 litrów to prosta droga do zatrzymanej fermentacji i lepkiego, ulepkowatego wina. Czwarte to zbyt długie trzymanie ryżu i osadu. Ryż w nastawie przez kilka tygodni – tak, przez kilka miesięcy – raczej nie, bo rozkładające się drożdże i rozmiękły ryż dają nieprzyjemne, ciężkie zapachy. Piąte, najczęstsze: brak cierpliwości. Ryżowe otwarte po trzech miesiącach rozczarowuje prawie zawsze. To samo wino po półtora roku – prawie nigdy.
Sprzęt, który się przyda
Do zrobienia ryżowego wystarczy podstawowy zestaw domowego winiarza: gąsior 10–15 litrów (większy jest wygodniejszy, bo ryż i rodzynki zajmują miejsce, a piana potrzebuje przestrzeni), rurka fermentacyjna z korkiem, wężyk do zlewania wina, płótno lub worek filtracyjny do odcedzenia ryżu, drugi czysty gąsior oraz butelki z korkami. Bardzo przydaje się areometr – pozwala sprawdzić, ile cukru zostało w winie i czy fermentacja na pewno się zakończyła, zanim zdecydujemy się na rozlew. Przy odcedzaniu ryżu dobrze sprawdza się szeroki lejek z sitkiem, bo wąska szyjka gąsiora potrafi doprowadzić do szału.
Wszystko, co ma kontakt z winem, myjemy i odkażamy. Ryżowe, ze względu na długą fermentację i dużą ilość materiału stałego w nastawie, jest wrażliwsze na zakażenia niż proste wino z soku. Czyste naczynie to połowa sukcesu.
Ryżowe w kupażach
Wino ryżowe ma neutralną, ale pełną bazę, dlatego znakomicie sprawdza się jako składnik mieszanek. Niewielki dodatek ryżowego potrafi „podnieść” lekkie, wodniste wino jabłkowe czy gruszkowe, nadając mu ciała i dojrzałych, orzechowych nut. Z kolei kilka procent intensywnego wina z aronii, czarnego bzu lub wiśni dodane do ryżowego daje kolor i owocowy akcent. Kupaż robimy zawsze na winach sklarowanych i najpierw na małej próbce – kieliszek tu, kieliszek tam, notując proporcje.
Warianty
Jak każdy kultowy przepis, ryżowe doczekało się licznych odmian. Najpopularniejsze to:
- Z bakaliami – część rodzynek zastępuje się suszonymi morelami, figami lub daktylami (wszystkie są zresztą na liście surowców starego podręcznika). Figi i daktyle wzmacniają nuty karmelowe, morele dodają świeżości i kwasowości. Bakalie siekamy i traktujemy dokładnie tak jak rodzynki.
- Z miodem – część cukru, zwykle 0,5–1 kg, zastępuje się jasnym miodem. Wino staje się bardziej aromatyczne, kwiatowe, zbliża się charakterem do lekkiego fermentowanego napoju miodowego. Fermentacja może być nieco wolniejsza – miód bywa ubogi w składniki odżywcze, więc pożywka jest tu obowiązkowa.
- Z cytrusami – skórka (bez białej warstwy) i sok z kilku cytryn lub pomarańczy zamiast części kwasku cytrynowego. Daje świeższy, bardziej owocowy finisz.
- Z ciemnymi rodzynkami i odrobiną karmelu – wersja dla miłośników win w stylu madery: ciemniejsza, bardziej korzenna, wymaga jeszcze dłuższego leżakowania.
- Wytrawniejsze ryżowe – z dolną granicą cukru i drożdżami do win białych wytrawnych. Lżejsze, szybciej gotowe, mniej „sherry”, bardziej białe wino stołowe.
Podawanie
Ryżowe najlepiej smakuje lekko schłodzone, w temperaturze 10–14°C, w małych kieliszkach – to wino mocne i intensywne, nie do picia szklankami. Świetnie sprawdza się jako aperitif, do orzechów, twardych dojrzewających serów, pasztetów, a w słodszej wersji – do deserów z bakaliami, makowca czy sernika. Na zlotach i spotkaniach butelka ryżowego często krążyła wokół stołu jako ciekawostka: mało kto zgadywał za pierwszym razem, z czego jest zrobione.
Wszystkie te przyjemności zarezerwowane są oczywiście dla dorosłych. Domowy wyrób wina na własny użytek jest w Polsce legalny, natomiast domowa destylacja – w tym „przerabianie” nieudanego ryżowego na mocniejszy trunek – jest zabroniona. Nieudane ryżowe lepiej przeznaczyć na ocet albo do kuchni.
