„Domowy Wyrób Win” powstał jako hobbystyczny przewodnik dla tych, którzy chcą zrobić wino z owoców rosnących w polskich sadach, ogrodach i na miedzach. Jego podstawą były dwie klasyczne książki – „Domowy wyrób win” J. Cieślaka oraz „Wino domowego wyrobu” R. Pradla – oraz własne, wieloletnie doświadczenie autora, który część przepisów sprawdzał na sobie, a część poprawiał po kolejnych nieudanych nastawach. Ta strona jest uporządkowaną, odświeżoną wersją głównego spisu treści dawnego podręcznika: zebraliśmy w jednym miejscu najważniejsze rozdziały, dodaliśmy komentarze, które przez lata pojawiały się na forum, i zachowaliśmy to, co w starym poradniku było najcenniejsze – prosty język i konkretne liczby.
Wino to, mówiąc najprościej, produkt fermentacji alkoholowej, w której drożdże zamieniają cukier zawarty w moszczu na alkohol etylowy i dwutlenek węgla. Cała sztuka domowego winiarstwa polega na tym, żeby drożdżom stworzyć jak najlepsze warunki, a wszystkim innym drobnoustrojom – jak najgorsze. Jeśli zadbamy o czystość naczyń, odpowiednią kwasowość, właściwą ilość cukru i pożywki oraz stabilną temperaturę, nawet z najprostszych owoców da się zrobić napój, którego nie trzeba się wstydzić przy stole. Szersze tło historyczne i definicje znajdziesz w haśle Wino w Wikipedii.
Pamiętaj, że to hobby wyłącznie dla osób pełnoletnich. W Polsce wyrób wina i piwa na własny użytek jest dozwolony, natomiast domowa destylacja spirytusu jest nielegalna – dlatego w tym podręczniku nie znajdziesz żadnych instrukcji dotyczących pędzenia. Stowarzyszenie od początku promuje kulturę picia i umiar: wino domowe smakuje najlepiej w małym kieliszku, w dobrym towarzystwie, do posiłku.
Otrzymywanie moszczu owocowego
Moszcz to sok lub miazga owocowa, z której powstanie wino. Jakość moszczu decyduje o wszystkim, co wydarzy się później – z kiepskich, nadgniłych owoców nie zrobimy dobrego wina, choćbyśmy stosowali najlepsze drożdże i najdroższe dodatki. Owoce zbieramy więc w pełni dojrzałe, w suchy dzień, i przerabiamy możliwie szybko. Usuwamy szypułki (są cierpkie i gorzkie), liście, gałązki i wszystkie sztuki z oznakami pleśni.
Owoce miękkie i pestkowe
Wiśnie, porzeczki, maliny, jeżyny, truskawki czy śliwki wystarczy zmiażdżyć – tłuczkiem, rękami w rękawiczkach albo w specjalnym rozdrabniaczu. Owoce pestkowe można drylować, ale w przypadku wiśni stary podręcznik zostawia wybór: pestki zawierają odrobinę związków o posmaku gorzkich migdałów i kto lubi ten akcent, może część pestek zostawić w miazdze na krótki czas. Do zmiażdżonych owoców dodajemy letnią, przegotowaną wodę i matkę drożdżową, po dniu odcedzamy sok, miazgę zalewamy drugi raz wodą, po kolejnym dniu wyciskamy. W tej drugiej wodzie rozpuszczamy cukier, który dodajemy do moszczu na raty.
Owoce twarde
Jabłka, gruszki, pigwy czy rajskie jabłka trzeba rozdrobnić na tarce, w maszynce albo w rozdrabniaczu, a następnie odprasować. Domowa prasa do owoców – nawet niewielka, koszowa – bardzo ułatwia pracę i pozwala uzyskać o wiele więcej soku niż wyciskanie przez płótno. Jeśli prasy nie mamy, miazgę można przefermentować przez kilka dni, wtedy sok oddziela się znacznie łatwiej.
Woda, cukier, kwas
Większość owoców ma zbyt dużo kwasu albo zbyt mało cukru, żeby z samego soku zrobić zrównoważone wino. Dlatego przepisy podręcznika podają zawsze proporcje owoców, wody i cukru na 10 litrów gotowego wina. Owoce bardzo kwaśne (porzeczki, agrest, wiśnie, rabarbar) wymagają dużego dodatku wody. Owoce mało kwaśne (gruszki, brzoskwinie, morwy, czarny bez) potrzebują z kolei dodatku kwasku cytrynowego – przy brzoskwiniach na przykład około 10 g na 10 l wina. Brzoskwinie, w ilości około 10 kg na 10 litrów, świetnie nadają się zresztą na wina w stylu południowym, pełne i miękkie.
Przygotowanie do fermentacji
Zanim moszcz trafi do gąsiora, warto przygotować trzy rzeczy: matkę drożdżową, pożywkę i rurkę fermentacyjną. To niewielki wysiłek, który oszczędza wielu rozczarowań.
Matka drożdżowa
Matka drożdżowa (zaczyn) to niewielka porcja soku – zwykle około 200–300 ml – w której rozmnażamy wybrane drożdże winiarskie przez 3–5 dni przed nastawem. Sok najlepiej przegotować, osłodzić łyżką cukru, dodać szczyptę pożywki i po ostudzeniu zaszczepić drożdżami. Butelkę zatykamy wacikiem i trzymamy w ciepłym miejscu. Gdy zaczyn intensywnie pracuje i pieni się, można go dodać do moszczu. Drożdże winiarskie dobieramy do typu wina: inne sprawdzą się w lekkim winie stołowym, inne w mocnym winie deserowym, które ma dojść do 17–18% alkoholu. Drożdże piekarskie odradzamy – dają słabe, mętne wina o drożdżowym posmaku.
Pożywka
Moszcze owocowe rozcieńczone wodą są ubogie w azot i składniki mineralne, których drożdże potrzebują do pracy. Pożywka (najczęściej sole amonowe z dodatkiem witaminy B1) sprawia, że fermentacja przebiega szybko, równo i do końca. W przepisach podręcznika ilości pożywki liczone są w gramach na 10 litrów – zwykle 3–4 g. Dla mocnych win warto dodać pożywkę w dwóch porcjach: przy nastawie i przy drugim dosładzaniu.
Rurka fermentacyjna
Rurka fermentacyjna ma dwa zadania: wypuszczać z naczynia dwutlenek węgla i nie wpuszczać do środka powietrza, owadów ani drobnoustrojów. Zalewamy ją przegotowaną wodą lub słabym roztworem środka dezynfekującego i osadzamy w korku z otworem albo w gumowym kapturku na szyjce gąsiora. Bulgotanie rurki to najprostszy wskaźnik tego, co dzieje się w nastawie – gdy ustaje, wiemy, że fermentacja zwalnia.
Czystość
Wszystkie naczynia, lejki, wężyki i łyżki myjemy gorącą wodą i odkażamy. Najwięcej zepsutych nastawów na forum wynikało nie z błędów w przepisie, ale z brudnego naczynia lub pozostawionej na wierzchu miazgi, na której rozwinęła się pleśń albo bakterie octowe.
Fermentacja moszczu
Fermentacja przebiega w dwóch fazach. Pierwsza – burzliwa – jest głośna i widowiskowa: moszcz pieni się, rurka bulgocze bez przerwy, w pomieszczeniu czuć zapach drożdży i owoców. Trwa zwykle od tygodnia do trzech, w zależności od temperatury i ilości cukru. Na tym etapie naczynie napełniamy najwyżej do trzech czwartych, bo piana potrafi wypchnąć rurkę. Optymalna temperatura to 18–22°C.
Druga faza – fermentacja cicha – trwa znacznie dłużej, od kilku tygodni do kilku miesięcy. Wydzielanie gazu jest powolne, drożdże dojadają resztę cukru, a wino zaczyna się samo klarować. W tym czasie gąsior dopełniamy pod szyjkę, by ograniczyć kontakt wina z powietrzem, i przestawiamy w chłodniejsze, spokojne miejsce.
Cukier na raty
Przy winach mocniejszych niż 10–11% całego cukru nie dodajemy od razu. Zbyt słodki moszcz hamuje drożdże, a fermentacja startuje opornie albo staje w połowie. Stara reguła mówi: część cukru przy nastawie, resztę w dwóch–trzech porcjach co kilka dni, zawsze rozpuszczoną w niewielkiej ilości odlanego moszczu.
Baniaki, gąsiory i beczki
W zależności od potrzeb stosujemy baniaki i gąsiory szklane o pojemności od 5 do 50 litrów. Warto zaopatrzyć się w naczynia osadzone w koszach – plastikowych lub tradycyjnych, wiklinowych. Kosz poprawia bezpieczeństwo (szkło jest mniej narażone na uderzenia i łatwiej je przenosić), a do tego chroni wino przed nadmiernym wychłodzeniem. Beczki dębowe są piękne, ale stary podręcznik jasno zastrzega, że mają sens dopiero przy ilościach powyżej 50 litrów. Mała beczka ma zbyt dużą powierzchnię drewna w stosunku do objętości wina, łatwo przesusza się i przegrzewa, a wino szybko łapie z niej zbyt wiele garbników i tlenu.
Zlewanie młodego wina znad osadu
Po fermentacji burzliwej na dnie naczynia zbiera się gęsty osad martwych drożdży i cząstek owoców. Jeśli wino stoi na nim zbyt długo, drożdże zaczynają się rozkładać, a wino przejmuje nieprzyjemny, ciężki zapach. Dlatego młode wino zlewamy znad osadu – pierwszy raz zwykle po 4–8 tygodniach od nastawu, kolejne razy co 2–4 miesiące.
Służy do tego wężyk do ściągania wina: elastyczna rurka, najlepiej z twardą końcówką, którą zanurzamy w winie kilka centymetrów nad osadem. Naczynie z winem stawiamy wyżej, puste – niżej, zasysamy wino i pozwalamy mu spływać grawitacyjnie. Wężyk prowadzimy przy ściance nowego naczynia, by nie napowietrzać nadmiernie wina. Po zlaniu dopełniamy gąsior winem tego samego rodzaju albo przegotowaną wodą z odrobiną cukru i znów zamykamy rurką.
Klarowanie i dojrzewanie
Większość dobrze zrobionych win klaruje się samoistnie, po kilku zlewaniach i w chłodzie. Niektóre jednak – zwłaszcza wina ze śliwek, jabłek czy brzoskwiń bogatych w pektyny – potrafią długo pozostawać mętne. Pomagają wtedy enzymy pektolityczne dodane jeszcze do moszczu, a w gotowym winie środki klarujące, takie jak bentonit czy żelatyna. Zasada jest jedna: klarujemy dopiero wino, które skończyło fermentację, i dajemy mu czas.
Dojrzewanie to etap, na którym wino traci ostrość młodości i nabiera harmonii. Wina lekkie, 10-procentowe, można pić już po pół roku. Wina 12–13% najlepiej smakują po roku. Mocne wina deserowe, dochodzące do 17–18%, wymagają co najmniej dwóch lat, a te z owoców bogatych w garbniki – aronii, tarniny czy czarnego bzu – zyskują jeszcze po kolejnych latach. Leżakujące wino przechowujemy w ciemności, w stałej temperaturze 10–15°C.
Rozlew wina
Do butelek rozlewamy wyłącznie wino klarowne, wyraźnie zakończone i stabilne. Jeśli w butelce wznowi się fermentacja, korek wyskoczy, a w najgorszym razie butelka pęknie. Stary podręcznik był pod tym względem praktyczny: nadaje się każda czysta butelka. Butelki z zakrętkami trzeba jednak przechowywać na stojąco, bo kwasy zawarte w winie przeżerają aluminiowe nakrętki.
Korki powinny być nowe, bez zapachu, o kanalikach poprzecznych, a nie podłużnych, i o średnicy nieco większej niż średnica szyjki butelki. Żeby dało się zakorkować butelkę, korki parzymy wcześniej we wrzącej wodzie przez około 30 sekund – dłuższe parzenie nie ma sensu, a tylko niszczy korek. Ręczna korkownica bardzo ułatwia zadanie. Butelki z korkiem naturalnym przechowujemy na leżąco, żeby korek nie wysechł.
Przepisy szczegółowe
Druga część dawnego podręcznika to zbiór przepisów szczegółowych na 10 litrów wina z poszczególnych surowców. Lista jest długa i dobrze oddaje to, co da się nastawić w polskich warunkach:
agrest, aronia, berberys, bez czarny, borówka brusznica, brzoskwinie, brzoza i klon (sok), czeremcha, czereśnie, daktyle, dzika róża, figi, głóg, gruszki, jabłka, jagody czarne, jałowiec, jarzębina słodka, jeżyny, kiwi, maliny, miód, morwy, morele, pigwy, pomarańcze, porzeczki czerwone i białe, porzeczki czarne, poziomki, rabarbar, rajskie jabłka, ryż, rodzynki, słód, śliwki, tarnina, truskawki, winogrona, wiśnie, zboże, ziemniaki i żurawina.
Osobne działy dotyczyły szampanów domowych, mieszanek owoców, win kwiatowych, wermutu domowego, „naprawdę dziwnych win” oraz porad i trików. Kilka uwag z tych rozdziałów wciąż wraca na forum: głóg traktuje się podobnie jak dziką różę – jest nieco mniej aromatyczny, ale stanowi świetny materiał do kupażowania; brzoskwinie dają wina w stylu południowym; a ryż – choć brzmi zaskakująco – stał się podstawą najbardziej znanego przepisu forumowego, czyli wina ryżowego wg Skrzycha. Jeśli interesują cię nastawy z kwiatów, zajrzyj do działu wina kwiatowe.
Przykład: wino wiśniowe
Spośród owoców pestkowych wiśnie wydają najlepsze wina i nadają się do wszystkich ich rodzajów. Mają dużo kwasu, dlatego wymagają sporego dodatku wody. Poniższa tabela pokazuje proporcje na 10 litrów wina w trzech wariantach mocy – im mocniejsze wino, tym mniej wody i więcej cukru. Te same zasady przeliczania stosuje się do innych kwaśnych owoców.
