Forum Dyskusyjne Domowych Winiarzy to serce witryny wino.org.pl. Dla wielu osób było pierwszym miejscem, w którym ktoś cierpliwie wytłumaczył, dlaczego nastaw przestał „pykać”, po co w ogóle jest rurka fermentacyjna i czy można uratować wino, które pachnie zepsutym jajkiem. Przez lata zebrało się tu tysiące wpisów pisanych przez ludzi, którzy robią wino w piwnicy, w spiżarni, w garażu albo na balkonie – bez laboratorium, za to z ogromnym zapałem i chęcią dzielenia się wiedzą.
Z perspektywy czasu widać, że forum było czymś więcej niż zbiorem porad. To była szkoła rzemiosła, w której starsi stażem tłumaczyli młodszym zasady fermentacji, a młodsi przynosili nowe pomysły: wina z egzotycznych owoców, miody pitne według dawnych receptur, piwa z brewkitów i z zacieranego słodu, cydry z jabłek z własnego sadu. Dziś traktujemy je jako archiwum i bibliotekę – źródło sprawdzonych rozwiązań, które nie zestarzały się, bo drożdże pracują dokładnie tak samo jak dwadzieścia lat temu.
Od podręcznika „Domowy Wyrób Win” do Stowarzyszenia
Historia forum zaczyna się od starszego projektu – internetowego podręcznika „Domowy Wyrób Win – podręcznik domowego wyrobu win owocowych”. Jego autor oparł się na dwóch klasycznych książkach znanych każdemu polskiemu amatorowi: „Domowym wyrobie win” J. Cieślaka i „Winie domowego wyrobu” R. Pradla, uzupełniając je własnym doświadczeniem. Podręcznik prowadził czytelnika krok po kroku: od otrzymywania moszczu owocowego, przez przygotowanie do fermentacji i samą fermentację, po zlewanie młodego wina znad osadu i rozlew do butelek.
Do tego dochodziły przepisy szczegółowe na wina z kilkudziesięciu surowców – od agrestu, aronii i berberysu, przez czarny bez, dziką różę, głóg i jarzębinę, aż po ryż, rodzynki, słód, a nawet ziemniaki i zboże. Były strony o sprzęcie (gąsiory, rurki, wężyki, prasy, butelki i korki), porady i triki, a także rozdział o „naprawdę dziwnych winach”. Przy podręczniku działał czat i mapa adresów winiarskich, czyli sklepów z akcesoriami w poszczególnych województwach. Naturalnym krokiem było forum, na którym czytelnicy mogli zadawać pytania i opisywać własne nastawy.
Z czasem wokół forum zawiązała się realna społeczność: ludzie zaczęli się spotykać, wymieniać butelkami, sadzonkami winorośli i szczepami drożdży. Tak narodziło się Stowarzyszenie Winiarzy i Miodosytników Polskich (SWiMP) – dobrowolne, samorządne stowarzyszenie twórców i miłośników wina, miodu pitnego, nalewek i piwa, z osobowością prawną i siedzibą w Kujakowicach Dolnych. W statucie, w tekście jednolitym przyjętym po Walnym Zebraniu Członków 17 czerwca 2017 r., jako główny cel wskazano propagowanie i upowszechnianie winiarstwa, miodosytnictwa, nalewkarstwa i piwowarstwa. Wśród środków działania znalazły się wspieranie członków, szerzenie wiedzy, organizowanie zlotów, spotkań, kursów, seminariów i konkursów, ale też – co warto podkreślić – edukacja na temat szkodliwości alkoholu i promowanie wysokiej kultury picia.
Era SWiMP: forum, zloty i konkursy
W okresie, który nazywamy erą SWiMP, forum i życie stowarzyszenia przenikały się nawzajem. Na forum ogłaszano zloty, zbierano zapisy, a po powrocie publikowano relacje, zdjęcia i wyniki konkursów. Najbardziej znane były zloty w Młynie Gostomia koło Nowego Miasta nad Pilicą (organizowane m.in. w latach 2016–2019, w 2019 r. już po raz dziewiąty) oraz Rykowisko Winiarzy w Wysowej-Zdroju, w pensjonacie „Zacisze”, połączone z Ogólnopolskim Konkursem Nalewek Domowych. Do tego dochodziły kameralne spotkania „Beaujolais Nouveau” w Sierakowie, warsztaty aromatów wina w Szczecinie czy I Strzałkowskie Warsztaty Winiarskie ze spacerem po winnicy.
Warunki uczestnictwa w zlotach w Gostomi stały się na forum niemal przysłowiowe: „Dobry humor. Brak humoru naprawi się na miejscu. Własne napitki. Mile widziane cudeńka kulinarne.” To zdanie dobrze oddaje ducha całej społeczności – poważne podejście do rzemiosła i zupełny brak zadęcia.
Ważne było też to, że zloty nie zastępowały forum, tylko je uzupełniały. Na miejscu degustowano wina, o których wcześniej czytało się w wątkach, i poznawano twarze stojące za pseudonimami. Po powrocie dyskusje nabierały nowego tonu: łatwiej doradzać komuś, czyje wino się próbowało i z kim siedziało się przy jednym stole do późnej nocy. Konkursy – od win gronowych, przez nalewki, po żartobliwe tytuły w rodzaju „Króla Krupników” – motywowały do dopracowywania receptur i uczyły oceniać wino uczciwie, bez taryfy ulgowej dla własnych butelek.
Działy forum z bliska – o czym naprawdę rozmawiano
Struktura forum odzwierciedlała to, czym zajmowali się jego użytkownicy. Najwięcej ruchu było zawsze w dziale win owocowych. To tam trafiały pytania o proporcje: ile wiśni, ile wody i ile cukru na dziesięć litrów wina lekkiego, a ile na deserowe. Stary podręcznik podawał dla wiśni trzy warianty – na wino około 10% potrzeba było 6 kg owoców, 5 l wody, 1,3 kg cukru i 3 g pożywki, na wino 12–13% około 6,5 kg owoców, 4,5 l wody i 1,7 kg cukru, a na mocne wino 17–18% 6,5 kg owoców, tylko 3,5 l wody i aż 2,8 kg cukru z 4 g pożywki. Takie tabele były punktem wyjścia, a forum dodawało do nich praktykę: jak skorygować przepis, gdy owoce są wyjątkowo kwaśne, albo jak postąpić z wiśniami ze starego sadu, które mają więcej pestek niż miąższu.
W dziale win owocowych omawiano też surowce mniej oczywiste. Brzoskwinie – według podręcznika około 10 kg owoców na 10 l wina, z dodatkiem około 10 g kwasku cytrynowego – nadawały się zwłaszcza na wina w stylu południowym. Głóg traktowano podobnie jak dziką różę: trochę mniej aromatyczny, ale świetny jako materiał do kupażowania. Osobną kategorią były wina kwiatowe, z kwiatów czarnego bzu czy mniszka, oraz eksperymenty z herbatą, ryżem czy daktylami. Ktoś zawsze pytał, czy da się zrobić wino z ziemniaków – i ktoś zawsze odpowiadał, że się da, tylko po co.
Dział wina gronowego i dział winorośli żyły w ścisłej symbiozie. Polscy winiarze, którzy posadzili kilka albo kilkadziesiąt krzewów, szukali porad dotyczących odmian odpornych na choroby, terminów oprysków, cięcia i prowadzenia krzewów. Tu publikowano artykuły i filmy o mączniaku rzekomym, szarej pleśni czy pomiarze kwasowości moszczu. Literatura polecana w tych dyskusjach to przede wszystkim książki W. Bosaka, m.in. „Produkcja win gronowych w małym gospodarstwie”, a także „Uprawa winorośli” R. Myśliwca. Dla tych, którzy zaczynali od zera, często przywoływano „Wino dla bystrzaków” oraz archiwalne numery pisma „Winiarz Polski”.
Dział miodów pitnych przyciągał ludzi o szczególnej cierpliwości. Miód pitny dojrzewa długo, a dobry trójniak czy dwójniak potrafi „dojść” dopiero po kilku latach. Rozmawiano o doborze miodu (gryczany, wielokwiatowy, lipowy), o tym, czy brzeczkę gotować, czy nastawiać na zimno, jakie przyprawy dodawać do miodów korzennych i jak uniknąć zbyt słodkiego, mdłego efektu. Dla porządku przypominano też definicję – miód pitny to napój otrzymywany przez fermentację brzeczki miodowej, a nazwy półtorak, dwójniak, trójniak i czwórniak określają stosunek miodu do wody.
Nalewkarze tworzyli osobny, bardzo zżyty świat. Ich dział był pełen przepisów na nalewki z wiśni, pigwy, orzechów, aronii czy ziół, ale też dyskusji o proporcjach, czasie maceracji i dojrzewaniu. Ożywiał się szczególnie przed konkursami nalewek domowych, gdy uczestnicy dopracowywali swoje receptury. Dział piwny z kolei przyciągał konkretnych, technicznie nastawionych hobbystów: tu królowały receptury z podaną gęstością początkową i końcową w stopniach Blg, goryczką w jednostkach IBU i opisem zasypu. Cydrownicy dyskutowali o odmianach jabłek, o prostych cydrach z soku z kartonu i o bezpiecznej refermentacji w butelkach – bo przegazowany cydr potrafi rozsadzić szkło.
Dział sprzętowy był punktem wyjścia dla każdego początkującego. Pytano, jaki gąsior kupić – szklany czy plastikowy, 10 czy 25 litrów – i czy koniecznie w koszu. Podręcznik odpowiadał wprost: gąsiory i baniaki o pojemności 5–50 l najlepiej trzymać w plastikowych lub wiklinowych koszach, bo to chroni przed stłuczeniem i przed wychłodzeniem nastawu. Beczki dębowe polecano dopiero przy większych ilościach, powyżej 50 litrów. Korki powinny być nowe i bez zapachu, sparzone przez około 30 sekund we wrzątku i nieco większe od średnicy szyjki butelki. Butelki mogły być dowolne, byle czyste – z zastrzeżeniem, że te z zakrętkami trzeba przechowywać pionowo, bo kwasy wina korodują aluminiowe nakrętki.
Wreszcie dział zlotów i spotkań – najbardziej towarzyski. Tu zapisywano się na zloty, ustalano, kto przywiezie jakie wino na konkurs, a po wszystkim wrzucano zdjęcia i relacje. Z tego działu wiemy na przykład, że na zlocie w Gostomi w 2016 r. w konkursie win gronowych złoto zdobył Regent autorstwa Franekka, a w kategorii białych wytrawnych pierwsze miejsce zajął Pinot Gris Erikosa (78 punktów), przed Solarisem Maćka19660714.
Savoir-vivre forum, czyli niepisane zasady
Choć regulaminy forów internetowych bywają długie, w praktyce życie społeczności opierało się na kilku prostych zasadach, które przekazywano sobie z rąk do rąk. Warto je znać także dziś, bo obowiązują na każdym forum hobbystycznym:
- Najpierw szukaj, potem pytaj. Większość pytań o zatrzymaną fermentację, mętne wino czy dawkowanie cukru była już omawiana wielokrotnie. Wyszukiwarka i lista klasycznych wątków oszczędzały wszystkim czasu.
- Pisz w odpowiednim dziale. Pytanie o miód trójniak w dziale piwnym zwykle ginęło. Dobrze dobrany dział to szybsza i trafniejsza odpowiedź.
- Jeden problem – jeden wątek. Dzięki temu po latach da się odnaleźć konkretną dyskusję, a archiwum zachowuje wartość.
- Szacunek dla początkujących. Każdy kiedyś wlał drożdże piekarskie do soku z wiśni. Weterani forum pamiętali o tym i odpowiadali cierpliwie.
- Dziel się wynikami. Najcenniejsze wątki to te, w których autor po pół roku wraca i pisze, jak wyszło wino. Bez tego porada pozostaje teorią.
- Hobby dla dorosłych i zgodne z prawem. Forum dotyczyło wyrobu win, miodów, nalewek i piwa na własny użytek. W Polsce domowa produkcja wina i piwa na własne potrzeby jest dozwolona, natomiast domowa destylacja spirytusu jest nielegalna – dlatego tematy dotyczące aparatury do destylacji nie miały tu miejsca.
Jak zadać dobre pytanie na forum winiarskim
Najczęstsza odpowiedź na pytanie „co jest nie tak z moim winem?” brzmiała: „podaj więcej szczegółów”. Wino to żywy proces i bez danych nawet najbardziej doświadczony winiarz zgaduje. Dobre pytanie zawierało zawsze kilka elementów:
- Pełny przepis nastawu – ile owoców, ile wody, ile cukru, ile kwasu i pożywki, na jaką objętość (najlepiej przeliczone na 10 litrów, bo tak liczono w starym podręczniku).
- Pomiar cukru w stopniach Blg – na starcie i aktualnie. Areometr (cukromierz) to najtańsze i najważniejsze narzędzie diagnostyczne w domowym winiarstwie.
- Temperaturę – w jakim pomieszczeniu stoi gąsior i czy temperatura się waha. Zimna piwnica i ciepła kuchnia dają zupełnie inne fermentacje.
- Rodzaj drożdży – nazwa szczepu, sposób przygotowania matki drożdżowej, data zadania.
- Historię nastawu – kiedy nastawiono, kiedy dosypywano cukier, czy było zlewanie znad osadu, czy siarkowano.
- Objawy – zapach, kolor, klarowność, praca rurki fermentacyjnej, obecność kożucha lub nalotu.
Takie pytanie pozwalało w kilka minut ustalić, czy mamy do czynienia z zakończoną fermentacją, z drożdżami zatrzymanymi przez zbyt wysoki poziom cukru, czy z problemem temperatury. Najlepsze tego typu dyskusje zebraliśmy w przeglądzie klasycznych wątków forum, przepisanych w formie przystępnych porad.
Czego uczy archiwum forum
Po przejrzeniu setek wątków widać kilka prawd, które powtarzają się niezależnie od tego, czy ktoś robi wino z jabłek, miód pitny czy piwo. Po pierwsze: cierpliwość wygrywa z pośpiechem. Wino, które „nie chce się sklarować”, w większości przypadków potrzebuje po prostu czasu i chłodu. Po drugie: higiena to podstawa. Większość zepsutych nastawów to efekt niedomytego sprzętu albo zbyt długiego kontaktu z powietrzem. Po trzecie: notatki są bezcenne. Ci, którzy prowadzili zeszyt winiarza, potrafili po latach powtórzyć swoje najlepsze wino – reszta mogła tylko wspominać.
Archiwum uczy też pokory wobec biologii. Fermentacja alkoholowa to proces, w którym drożdże zamieniają cukier w alkohol etylowy i dwutlenek węgla – brzmi prosto, ale o jej przebiegu decydują temperatura, kwasowość, dostęp do składników odżywczych i stężenie cukru. Forum było miejscem, gdzie te suche fakty z podręczników zamieniały się w praktykę: ktoś opisywał nastaw z tarniny, który ruszył dopiero po dodaniu pożywki, ktoś inny pokazywał, jak cukrzenie na raty pozwoliło uzyskać mocne wino deserowe bez „zatkania” drożdży.
Wreszcie – archiwum pokazuje, że w domowym winiarstwie najważniejsi są ludzie. Za każdym wątkiem stoi konkretna osoba z własną piwnicą, ulubionym owocem i swoimi sukcesami oraz porażkami. Dlatego warto poznać także profile członków forum – autorów, którzy przez lata nadawali ton dyskusjom o winnicy, cydrze, piwie i nalewkach.
Mały słowniczek forumowicza
Kto pierwszy raz czyta wątki winiarskie, trafia na słowa, które dla weteranów są oczywiste, a dla nowicjusza brzmią jak szyfr. Oto najważniejsze z nich:
- Nastaw – mieszanina owoców (lub soku), wody, cukru, kwasu, pożywki i drożdży, która fermentuje w gąsiorze. „Mam trzy nastawy w toku” znaczyło: trzy gąsiory pracują w piwnicy.
- Matka drożdżowa – mały, wcześniej przygotowany starter z aktywnymi drożdżami, który dodaje się do nastawu, żeby fermentacja ruszyła szybko i pewnie.
- Moszcz – sok lub miazga owocowa przygotowana do fermentacji, jeszcze przed zadaniem drożdży.
- Fermentacja burzliwa i cicha – pierwsza, gwałtowna faza z intensywnym wydzielaniem gazu i piany, oraz druga, spokojna, w której wino powoli dofermentowuje i zaczyna się klarować.
- Zlewanie znad osadu – przelewanie wina wężykiem do czystego naczynia, tak aby osad drożdżowy (drożdżaki) został na dnie.
- Blg – stopnie Ballinga, miara zawartości cukru w moszczu, odczytywana areometrem.
- Pirosiarczyn – popularny środek do siarkowania wina, chroniący przed utlenieniem i niepożądanymi mikroorganizmami.
- Kupaż – mieszanie win z różnych owoców lub różnych nastawów w celu uzyskania lepszej harmonii smaku.
Znajomość tych kilku pojęć wystarczy, by swobodnie czytać większość wątków archiwum i rozumieć, o co pytają i co radzą ich autorzy.
Jak korzystać z archiwum, żeby naprawdę się czegoś nauczyć
Archiwum forum jest ogromne i łatwo się w nim zgubić. Kilka sposobów, które sprawdzają się w praktyce. Zacznij od wątków ogólnych, a dopiero potem schodź do szczegółów. Jeśli chcesz zrobić wino z porzeczek, najpierw przeczytaj dyskusje o pierwszym nastawie, drożdżach i pożywce, a dopiero później te o konkretnym owocu. Wtedy zrozumiesz, dlaczego jeden autor dodaje wodę, a drugi nie, i dlaczego ktoś radzi cukrzyć w trzech porcjach.
Czytaj wątki do końca. Pierwsza odpowiedź nie zawsze jest najlepsza, a w wielu dyskusjach prawdziwa wartość pojawia się na trzeciej czy czwartej stronie, gdy autor wraca z wynikami, a doświadczeni koledzy korygują wcześniejsze rady. Zwracaj uwagę na daty – technologia domowego winiarstwa nie zmienia się szybko, ale dostępność szczepów drożdży czy sprzętu już tak.
Prowadź własne notatki. Najlepsi forumowicze mieli swoje „zeszyty winiarza”, w których zapisywali datę nastawu, ilość owoców, odczyty Blg, temperaturę i każdą interwencję. Taki zeszyt pozwala wyciągać wnioski z własnych błędów – a na forum pozwalał zadawać pytania, na które dało się konkretnie odpowiedzieć.
Pamiętaj też, że domowe wino to produkt, który się pije. Forum zawsze podkreślało, że to hobby dla dorosłych, a celem jest smak, aromat i radość z własnej pracy, a nie ilość. Zgodnie ze statutem stowarzyszenia promujemy wysoką kulturę picia i świadomość szkodliwości nadużywania alkoholu. Najlepsze wina z archiwum to te, o których się rozmawiało przy stole, w małym kieliszku, w dobrym towarzystwie.
